Nie daj się zwieść pierwszemu wrażeniu. Tak mogą zachowywać się osoby o mrocznych cechach
Może być czarujący, pewny siebie i doskonale odnajdywać się w towarzystwie. Może również sprawiać wrażenie osoby, której można zaufać. Problem w tym, że pierwsze wrażenie nie zawsze jest dobrym odzwierciedleniem rzeczywistości. Psychologowie od lat badają osoby wykazujące silnie nasilone cechy psychopatyczne i inne tzw. mroczne cechy osobowości. Wnioski są interesujące, ale również ważne z jednego powodu: nie ma prostego testu, dzięki któremu można rozpoznać psychopatę po kilku minutach rozmowy. Znacznie więcej mówi powtarzający się sposób zachowania.
Psychopata nie musi być przestępcą. Te cechy mogą pojawić się także w codziennym życiu
Jednym z najbardziej znanych narzędzi do badania psychopatii jest lista kontrolna opracowana przez kanadyjskiego psychologa Roberta Hare'a. Obejmuje ona szereg cech związanych m.in. z manipulowaniem innymi, powierzchownym urokiem, kłamliwością, brakiem empatii czy poczucia odpowiedzialności. Trzeba jednak zachować ostrożność. Narzędzie Hare'a powstało przede wszystkim na podstawie badań populacji kryminalnej. Nie można więc automatycznie przenosić wszystkich jego wniosków na osoby funkcjonujące w społeczeństwie, które nie popełniają przestępstw. I właśnie tutaj zaczyna się znacznie bardziej skomplikowana część historii.
Psychopata nie musi być przestępcą. Te cechy mogą pojawić się także w codziennym życiu
Przez lata psychopatię kojarzono przede wszystkim z przestępczością i brutalnymi zachowaniami. Tymczasem część osób wykazujących niektóre cechy związane z psychopatią może funkcjonować w społeczeństwie, mieć pracę, rodzinę i wysoką pozycję zawodową. Nie oznacza to oczywiście, że każda bezwzględna osoba jest psychopatą. Badacze coraz częściej zwracają uwagę na szerszy zestaw cech określanych jako „mroczne cechy osobowości”. Wśród nich wymienia się m.in. psychopatię, narcyzm i makiawelizm. Mogą one w różnym nasileniu występować u różnych osób. Dlatego znacznie bardziej użyteczne od pytania „czy to psychopata?” może być inne: czy zachowanie tej osoby tworzy powtarzalny i szkodliwy wzorzec?
Jak rozpoznać psychopatę? Te zachowania powinny zwrócić twoją uwagę
Jednym z sygnałów, na które warto zwrócić uwagę, jest silna potrzeba kontrolowania innych. Może przybierać różne formy. Ktoś próbuje decydować, z kim utrzymujesz kontakt. Wymaga ciągłego tłumaczenia się. Nie akceptuje sprzeciwu. Próbuje narzucać własne zasady, a kiedy się z nimi nie zgadzasz, reaguje złością albo zaczyna wywierać presję. Pojedyncza sytuacja oczywiście niczego nie przesądza. Niepokojące staje się dopiero to, gdy podobny schemat regularnie się powtarza.
Nie daj się zwieść pierwszemu wrażeniu. Tak mogą zachowywać się osoby o mrocznych cechach
To jeden z powodów, dla których osoby wykazujące silne mroczne cechy mogą być trudne do rozpoznania. Mogą być komunikatywne, przebojowe i bardzo pewne siebie. Dobrze wyczuwają oczekiwania otoczenia i potrafią dopasować sposób zachowania do sytuacji. Właśnie dlatego samo pytanie „czy wydaje się sympatyczny?” może być bardzo złym sposobem oceniania człowieka. Znacznie więcej mówi zachowanie wtedy, gdy pojawia się konflikt, krytyka albo sytuacja, w której dana osoba nie dostaje tego, czego chce.
Potrafią długo udawać „normalność”. Psychologowie wskazują sygnały ostrzegawcze
Ważnym elementem obrazu psychopatii jest manipulowanie innymi. Może obejmować kłamstwa, wykorzystywanie cudzych słabości czy przedstawianie wydarzeń w sposób korzystny dla siebie. Szczególnie niepokojące może być odwracanie odpowiedzialności. Ktoś zostaje przyłapany na niewłaściwym zachowaniu, ale zamiast się do niego przyznać, zaczyna przekonywać otoczenie, że problemem jest osoba, która zwróciła mu uwagę. W relacjach może to prowadzić do sytuacji, w której druga strona zaczyna kwestionować własną pamięć, ocenę wydarzeń i własne reakcje, czyli tak zwany: gaslighting.
DARVO: „to ty jesteś problemem”
Jednym z opisywanych w psychologii schematów jest DARVO - zaprzeczanie, atakowanie oraz odwracanie ról ofiary i sprawcy. Mechanizm może wyglądać następująco: osoba zostaje skonfrontowana z własnym zachowaniem, zaprzecza, następnie atakuje rozmówcę, a na końcu przedstawia siebie jako pokrzywdzoną. Nie oznacza to, że każda osoba stosująca taki mechanizm jest psychopatą. Podobne zachowania mogą pojawiać się z różnych powodów. Jeżeli jednak taki schemat powtarza się w relacji, warto potraktować go jako sygnał ostrzegawczy.
Psychopaci, dlaczego tak trudno ich rozpoznać?
Problem polega między innymi na tym, że ludzie zazwyczaj zakładają u innych pewien poziom dobrej woli. Jeżeli ktoś mówi, że popełnił błąd, naturalnie zakładamy, że rzeczywiście go popełnił. Jeśli przeprasza, zwykle przyjmujemy przeprosiny. Jeśli twierdzi, że zależy mu na relacji, mamy tendencję, by mu wierzyć. Osoby, które konsekwentnie wykorzystują takie założenia, mogą zyskać przewagę nad otoczeniem. Dlatego eksperci podkreślają znaczenie obserwowania czynów, a nie tylko deklaracji.
Nie diagnozuj ludzi na podstawie internetu, czy innego powierzchownego obrazu
To szczególnie ważne. Listy „10 cech psychopaty” mogą być atrakcyjne, ale nie są narzędziem diagnostycznym. Niemal każdy człowiek czasami kłamie, bywa egoistyczny, traci cierpliwość czy próbuje postawić na swoim. O psychopatii nie decyduje jeden gest, jedno zdanie ani jedna kłótnia. Znaczenie ma cały wzorzec funkcjonowania, jego trwałość i nasilenie. Profesjonalna ocena wymaga odpowiednich metod i doświadczenia.
Zamiast próbować samodzielnie stawiać diagnozę, warto zwracać uwagę na powtarzające się zachowania:
- konsekwentne manipulowanie innymi,
- brak odpowiedzialności za własne działania,
- wykorzystywanie cudzych słabości,
- uporczywe kłamstwa,
- potrzebę kontrolowania innych,
- lekceważenie granic,
- brak empatii wobec osób, którym wyrządziło się krzywdę,
- karanie innych za sprzeciw lub odmowę podporządkowania się.
- Żaden z tych punktów osobno nie oznacza psychopatii. Dopiero ich powtarzalność i kontekst mogą wskazywać na poważny problem w relacji.
Po tym można rozpoznać psychopatę? „To jak różnica między dzikim a domowym kotem”
Czasami trudno wskazać jedno zachowanie, które wszystko wyjaśnia. Można jednak zauważyć coś innego: po kolejnych kontaktach z daną osobą czujesz się coraz bardziej kontrolowany, winny, zagubiony albo odpowiedzialny za rzeczy, których wcześniej nie uważałeś za swój problem. To nie jest dowód na psychopatię. Jest natomiast powodem, żeby przyjrzeć się relacji i własnym granicom. Bo najważniejsze pytanie nie zawsze brzmi: „czy ta osoba jest psychopatą?”, czasami znacznie ważniejsze jest: „czy jej zachowanie mi szkodzi i czy powinienem coś z tym zrobić?”
Dr. Karen Mitchell* używa obrazowego porównania, by pokazać, jak bardzo osoby o silnych cechach psychopatycznych mogą różnić się od innych ludzi. Jego zdaniem przypomina to różnicę między kotem domowym a dzikim - na pierwszy rzut oka oba należą do tego samego gatunku, ale ich zachowanie i sposób reagowania mogą być zupełnie inne. Ekspert przekonuje, że właśnie dlatego tak ważne jest poznanie sygnałów ostrzegawczych. Viding, która od ponad 20 lat zajmuje się badaniem psychopatii, również podkreśla, że takich cech prawdopodobnie nie da się całkowicie wyeliminować. Kluczowe staje się więc nauczenie ludzi, jak je rozpoznawać i jak chronić się przed wykorzystaniem.
Nie jesteś sam. Jeśli potrzebujesz pomocy, nie wahaj się po nią sięgnąć
W sytuacji kryzysu psychicznego możesz bezpłatnie i anonimowo skorzystać z ogólnopolskich form wsparcia. W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia zadzwoń pod numer 112. Dorośli mogą skontaktować się z 116 123 - Kryzysowym Telefonem Zaufania, a całodobową pomoc osobom w kryzysie oferuje również Centrum Wsparcia pod numerem 800 70 2222. Dzieci i młodzież mogą zadzwonić pod 116 111, czyli całodobowy Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży.
Pamiętaj: szukanie pomocy to nie powód do wstydu.
*Dr. Karen Mitchell
Dr. Karen Mitchell nie wywodzi się z psychologii sądowej. Z wykształcenia jest związana z biznesem, a przez około 30 lat pracowała jako konsultantka zajmująca się szeroko zakrojonymi zmianami w kulturze organizacyjnej. Pod koniec lat 2010. coraz częściej trafiała do firm znajdujących się w kryzysie - takich, które musiały dostosować się do zmian na rynku, ale też mierzyły się z poważnymi problemami, w tym śmiercią czy samobójstwami pracowników. Z czasem zaczęła zauważać, że część tych kryzysów ma związek z zachowaniami konkretnych osób przejawiających cechy określane jako „ciemna osobowość” czy drapieżność.
To skłoniło ją do przyjrzenia się podobnym mechanizmom także poza środowiskiem zawodowym. Mitchell zaczęła analizować zjawiska związane m.in. z wykorzystywaniem seksualnym dzieci w instytucjach religijnych, przemocą domową, przymusową kontrolą w handlu ludźmi czy terroryzmem. W swojej pracy rozmawiała również z profesjonalistami, którzy zawodowo stykali się z osobami o takich cechach - od pracowników HR i pomocy społecznej, przez osoby związane z sądownictwem rodzinnym, po funkcjonariuszy FBI, przedstawicieli innych służb, przywódców religijnych i naukowców. Jej badania pokazują, że choć te obszary mogą wydawać się od siebie bardzo odległe, pewne wzorce zachowań powtarzają się w różnych środowiskach.
Źródło: theguardian.com, gov.pl
- Czy jesteś przeciwieństwem psychopaty? Te 9 cech może dać odpowiedź
- To nietypowy sygnał, że ktoś może być psychopatą. Ekspertka wyjaśnia: „zwracaj uwagę na to...”
- Lubisz pić czarną kawę? Naukowcy mówią, co to oznacza. Wskazują na „związek z występowaniem psychopatii”
- Jedno spojrzenie i już wiesz, z kim masz do czynienia? Prawda o oczach psychopatów
- Jak uniknąć znajomości z psychopatą? Oto 3 tematy, które lubią poddawać w dyskusję
